Dạy trẻ nhỏ về cảm xúc: trí tuệ cảm xúc từ 2 tuổi

Chúng ta dạy trẻ màu sắc, con số và chữ cái. Nhưng hiếm khi dạy trẻ bực bội nghĩa là gì, hay phải làm gì với nó. Thế nhưng biết mình đang cảm thấy gì, và điều gì giúp được mình, là một trong những kỹ năng định hình cả cuộc đời: ở trường, với bạn bè, và rất lâu sau này ở nơi làm việc và trong gia đình.

Trường học hiếm khi có thời gian dạy trực tiếp điều này trong những năm đầu, nên phần lớn diễn ra ở nhà. Tin vui là nó không cần dụng cụ gì đặc biệt, chỉ cần lời nói, vui chơi và thật nhiều kiên nhẫn. Dưới đây là những điều có ích ở nhà tôi, và những gì nghiên cứu về giáo dục mầm non nói.

Vì sao đáng dạy

Cảm xúc dễ xử lý hơn khi nó có một cái tên. Trong một nghiên cứu chụp ảnh não với người lớn, chỉ riêng việc nói cảm xúc thành lời đã làm dịu phản ứng báo động của não. Và qua 79 nghiên cứu với trẻ từ 2 đến 6 tuổi, các chương trình dạy trẻ về cảm xúc ở nhà trẻ và trường mầm non đã giúp trẻ hiểu và xử lý cảm xúc của mình tốt hơn.

Một bé nói được “con đang giận” sẽ có một lựa chọn khác ngoài việc đánh. Một bé nói được “con đang lo” thì có thể được giúp đỡ.

Những từ cảm xúc đầu tiên

Bắt đầu với bốn cảm xúc lớn, rồi thêm dần khi bé lớn lên:

• Bốn từ đầu tiên: vui, buồn, giận, sợ.
• Tiếp theo: mệt, háo hức, lo lắng, ngạc nhiên, bực bội, tự hào.
• Sau nữa: ghen tị, cô đơn, xấu hổ, thất vọng, bình tĩnh.

Hãy dùng những từ này cho cả cảm xúc của chính bố mẹ: “Mẹ đang thấy bực bội vì xe không nổ máy. Mẹ sẽ hít một hơi thật sâu.” Trẻ học từ những gì bố mẹ làm nhiều hơn là từ những gì bố mẹ giải thích.

Năm cách dạy về cảm xúc qua vui chơi

1. Gọi tên trong truyện. Dừng lại khi đọc: “Con nghĩ bạn gấu đang thấy thế nào? Sao con biết?” Những khuôn mặt trong sách tranh là một bài học về cảm xúc trên mỗi trang.
2. Khuôn mặt cảm xúc. Cùng nhau làm mặt trước gương: làm mặt buồn đi, làm mặt ngạc nhiên đi. Rồi đoán khuôn mặt của nhau.
3. Con thấy nó ở đâu? Giận có thể là mặt nóng bừng, lo là bụng thắt lại, vui là cảm giác lâng lâng như bong bóng. Để ý đến cơ thể là tín hiệu đầu tiên cho thấy một cảm xúc đang lớn dần.
4. Chơi đóng vai. Gấu bông sợ bóng tối; bạn thỏ buồn vì tòa tháp của bạn ấy bị đổ. Diễn lại giúp bé tập dùng từ ngữ và tìm cách giải quyết mà không chịu áp lực của một cơn ăn vạ thật. Bài hướng dẫn về chơi đóng vai và nhà búp bê có thêm nhiều ý tưởng.
5. Hỏi han cảm xúc. Trong bữa tối hay trước giờ ngủ: “Hôm nay điều gì làm con vui? Có gì làm con buồn không?” Bố mẹ hãy kể của mình trước.

Nên nói gì ngay lúc đó

Ở đỉnh điểm của một cảm xúc lớn, bé không thể học được gì. Hãy ở gần, giữ bình tĩnh và chờ đợi. Khi cơn bão bắt đầu qua đi:

• Gọi tên giúp bé. “Lúc phải về, con đã giận lắm.”
• Chấp nhận cảm xúc, giới hạn hành động. “Con giận cũng không sao. Nhưng đánh người thì không được. Con có thể dậm chân thay vào đó.”
• Gợi ý một cách để bình tĩnh lại. Những hơi thở chậm, một cái ôm, một góc yên tĩnh. Bài hướng dẫn về hoạt động giúp bé bình tĩnh lại có bảy cách hiệu quả.
• Nói chuyện về nó sau, khi mọi người đã bình tĩnh: “Lần sau mình có thể làm gì nhỉ?”

Tránh nói “đừng buồn nữa” hay “lớn rồi không được khóc”. Những câu đó dạy bé rằng cảm xúc là sai, chứ không dạy bé cách xử lý chúng.

Điều cần biết theo độ tuổi

Đây là những mốc phát triển thường gặp theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ). Mỗi bé đến đó theo nhịp độ của riêng mình.

• Khi lên 3: bình tĩnh lại trong khoảng 10 phút sau khi bố mẹ rời đi, ví dụ lúc đưa bé đến nhà trẻ; để ý đến các bạn khác và tham gia chơi cùng.
• Khi lên 4: chơi giả vờ khi chơi; an ủi một người bạn bị đau hoặc đang buồn; thích làm người giúp đỡ.
• Khi lên 5: làm theo luật và chờ đến lượt khi chơi cùng các bạn khác.

Khoảng bốn, năm tuổi, nhiều bé có thể bắt đầu nói được vì sao mình cảm thấy như vậy và tự chọn một cách để bình tĩnh lại khi có chút giúp đỡ. Danh sách chuẩn bị vào lớp 1 của chúng tôi đặt cảm xúc bên cạnh đọc, con số và tính tự lập.

Lulu giúp được gì

Chúng tôi đang làm Tiny Hands Feel, miễn phí cho mọi gia đình, vì chúng tôi tin rằng mọi đứa trẻ đều nên học cách hiểu cảm xúc của mình, dù sinh ra ở đâu và gia đình có điều kiện thế nào. Rùa Lulu nói thành tiếng, dẫn bé qua từng bước bình tĩnh lại, nên cả những bé chưa biết đọc cũng làm theo được. Khi ra mắt, Tiny Hands Feel sẽ có những bài bình tĩnh lại có hướng dẫn, một bài thư giãn trước giờ ngủ kết thúc bằng việc màn hình tối dần, và một trò chơi về cảm xúc: buồn trông như thế nào, con thấy giận ở đâu, và điều gì giúp được mình? Ngay hôm nay bố mẹ đã có thể thử một phút bình tĩnh lại cùng Lulu.

Đây là kinh nghiệm của một phụ huynh, không phải lời khuyên y khoa. Nếu bố mẹ lo lắng về hành vi hay cảm xúc của bé, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc điều dưỡng nhi khoa.

Bố mẹ thường hỏi

Trẻ nhỏ hiểu được cảm xúc từ khi nào?

Từ rất lâu trước khi bé gọi tên được chúng. Ngay từ đầu, trẻ đã phản ứng với khuôn mặt và giọng nói; nhiều bé bắt đầu dùng những từ cảm xúc đơn giản như vui, buồn và giận vào khoảng hai hay ba tuổi, nhất là khi được nghe chúng thường xuyên.

Làm sao để dạy bé gọi tên cảm xúc?

Hãy gọi tên cảm xúc thành tiếng, của bé và của bố mẹ, nhiều lần trong ngày, trong truyện, khi chơi và trong những khoảnh khắc thật. Bắt đầu với vui, buồn, giận và sợ.

Bé hay ăn vạ có phải là dấu hiệu bé không kiểm soát được cảm xúc?

Không. Ăn vạ là chuyện bình thường ở tuổi lên hai, lên ba. Dạy về cảm xúc sẽ không làm những cơn ăn vạ biến mất sau một đêm, nhưng dần dần nó cho bé những từ ngữ và công cụ để dùng thay thế.