Peuters leren over gevoelens: emotionele intelligentie vanaf 2 jaar

We leren kinderen hun kleuren, hun cijfers en hun letters. Wat gefrustreerd betekent, of wat je daarmee doet, leren we ze zelden. Toch is weten wat je voelt, en wat dan helpt, een van de vaardigheden die een heel leven vormen: op school, met vriendjes, en veel later op het werk en thuis.

Op school is er in de eerste jaren zelden tijd om dit rechtstreeks aan te leren, dus het meeste gebeurt thuis. Het goede nieuws: je hebt er niets speciaals voor nodig, alleen woorden, spel en veel geduld. Dit is wat bij ons thuis helpt, en wat onderzoek naar jonge kinderen zegt.

Waarom het de moeite waard is

Gevoelens zijn makkelijker te hanteren als ze een naam hebben. In een onderzoek met hersenscans bij volwassenen kalmeerde het alarmsysteem van de hersenen al als mensen een gevoel gewoon onder woorden brachten. En in 79 onderzoeken met kinderen van 2 tot 6 hielpen programma’s die kinderen op de opvang en de peuterspeelzaal over gevoelens leerden hen om hun emoties te begrijpen en ermee om te gaan.

Een kind dat ‘ik ben boos’ kan zeggen, heeft een andere keuze dan slaan. Een kind dat ‘ik ben bang’ kan zeggen, kun je helpen.

De eerste woorden voor gevoelens

Begin met vier grote, en voeg er meer toe naarmate je kind groter wordt:

• De eerste vier: blij, verdrietig, boos, bang.
• Daarna: moe, opgewonden, bezorgd, verrast, gefrustreerd, trots.
• Later: jaloers, eenzaam, beschaamd, teleurgesteld, rustig.

Gebruik de woorden ook voor je eigen gevoelens: ‘Ik ben gefrustreerd, want de auto wil niet starten. Ik ga even diep ademhalen.’ Kinderen leren meer van wat je doet dan van wat je uitlegt.

Vijf manieren om al spelend over gevoelens te leren

1. Benoem het in verhalen. Stop even tijdens het voorlezen: ‘Hoe denk je dat de beer zich voelt? Hoe zie je dat?’ De gezichten in prentenboeken zijn op elke bladzijde een les over gevoelens.
2. Gevoelensgezichten. Trek samen gezichten voor de spiegel: laat eens verdrietig zien, laat eens verrast zien. Raad daarna elkaars gezicht.
3. Waar voel je het? Boos kan warm aanvoelen in je gezicht, bezorgd als een strakke buik, blij als iets dat bruist. Je lichaam opmerken is de eerste waarschuwing dat een gevoel groot wordt.
4. Fantasiespel. Teddy is bang in het donker; het konijntje is verdrietig omdat haar toren omviel. Door het na te spelen oefent een kind woorden en oplossingen, zonder de druk van een echte driftbui. Onze gids over fantasiespel en poppenhuizen vertelt er meer over.
5. Even bijpraten over gevoelens. Aan tafel of bij het slapengaan: ‘Waar werd je vandaag blij van? Werd je ergens verdrietig van?’ Vertel eerst over die van jou.

Wat je op het moment zelf zegt

Op het hoogtepunt van een groot gevoel kan een peuter niets leren. Blijf dichtbij, blijf rustig en wacht. Als de storm begint te gaan liggen:

• Benoem het voor je kind. ‘Je was echt boos toen we weg moesten.’
• Accepteer het gevoel, begrens het gedrag. ‘Het is oké om boos te zijn. Slaan is niet oké. Je mag wel stampen met je voeten.’
• Bied een manier om tot rust te komen. Langzaam ademhalen, een knuffel, een rustig hoekje. Onze gids over tot rust komen met peuters heeft er zeven die werken.
• Praat er later over, als iedereen rustig is: ‘Wat kunnen we de volgende keer doen?’

Vermijd ‘niet verdrietig zijn’ of ‘grote kinderen huilen niet’. Daarmee leer je dat gevoelens fout zijn, niet hoe je ermee omgaat.

Wat je per leeftijd kunt verwachten

Dit zijn gangbare mijlpalen van de CDC (de Amerikaanse gezondheidsdienst). Elk kind komt er in zijn eigen tempo.

• Rond 3 jaar: is binnen ongeveer 10 minuten rustig nadat je bent weggegaan, bijvoorbeeld bij het brengen naar de opvang; merkt andere kinderen op en gaat met ze spelen.
• Rond 4 jaar: doet alsof tijdens het spelen; troost een vriendje dat pijn heeft of verdrietig is; helpt graag.
• Rond 5 jaar: volgt regels en wacht op zijn beurt bij spelletjes met andere kinderen.

Rond vier en vijf jaar kunnen veel kinderen gaan zeggen waarom ze iets voelen, en met een beetje hulp een manier kiezen om tot rust te komen. Onze checklist schoolrijpheid zet gevoelens naast lezen, getallen en zelfstandigheid.

Waar Lulu helpt

We bouwen aan Tiny Hands Feel, gratis voor elk gezin, omdat we vinden dat elk kind moet leren zijn gevoelens te begrijpen, waar het ook geboren is en wat zijn gezin ook kan betalen. Lulu de schildpad praat je kind hardop door een rustoefening, zodat zelfs kinderen die nog niet kunnen lezen mee kunnen doen. Als het klaar is, komen er begeleide rustoefeningen, een rustmoment voor het slapengaan dat eindigt met een scherm dat donker wordt, en een spel over gevoelens: hoe ziet verdrietig eruit, waar voel je boos, en wat helpt? Je kunt vandaag al een rustoefening van een minuut met Lulu proberen.

Dit is de ervaring van een ouder, geen medisch advies. Maak je je zorgen over het gedrag of de emoties van je kind, praat dan met de huisarts of het consultatiebureau (in Vlaanderen: Kind en Gezin).

Vragen die ouders stellen

Vanaf welke leeftijd begrijpen peuters emoties?

Lang voordat ze ze kunnen benoemen. Peuters reageren vanaf het begin op gezichten en stemmen; veel kinderen gebruiken rond twee of drie jaar eenvoudige woorden als blij, verdrietig en boos, vooral als ze die vaak horen.

Hoe leer ik mijn peuter gevoelens te benoemen?

Benoem gevoelens hardop, die van je kind en die van jezelf, vele keren per dag: in verhalen, in het spel en op echte momenten. Begin met blij, verdrietig, boos en bang.

Zijn driftbuien een teken dat mijn kind niet met gevoelens kan omgaan?

Nee. Driftbuien horen gewoon bij twee of drie zijn. Leren over gevoelens laat ze niet van de ene op de andere dag verdwijnen, maar na verloop van tijd krijgt een kind woorden en manieren die het in plaats daarvan kan gebruiken.