Küçük çocuklara duyguları öğretmek: 2 yaşından itibaren duygusal zekâ

Çocuklara renkleri, sayıları ve harfleri öğretiyoruz. Ama sinir bozukluğunun ne demek olduğunu ya da onunla ne yapacaklarını pek öğretmiyoruz. Oysa ne hissettiğini ve neyin iyi geldiğini bilmek, bir hayatı şekillendiren becerilerden biri: okulda, arkadaşlarla ve çok sonra işte ve evde.

Okul, ilk yıllarda bunu doğrudan öğretmeye pek vakit bulamaz; bu yüzden işin çoğu evde olur. İyi haber şu ki özel bir malzeme gerekmiyor, yalnızca kelimeler, oyun ve bolca sabır. Aşağıda bizim evde neyin işe yaradığını ve erken çocukluk araştırmalarının ne dediğini anlatıyorum.

Neden öğretmeye değer?

Duygulara bir ad verilince onlarla başa çıkmak kolaylaşır. Yetişkinlerle yapılan bir beyin görüntüleme çalışmasında, bir duyguyu yalnızca kelimelere dökmek beynin alarm tepkisini yatıştırdı. 2-6 yaş çocuklarla yapılmış 79 çalışmada da kreşlerde ve okul öncesi kurumlarda çocuklara duyguları öğreten programların, çocukların duygularını anlamasına ve yönetmesine yardım ettiği görüldü.

“Kızgınım” diyebilen bir çocuğun vurmaktan başka bir seçeneği vardır. “Endişeliyim” diyebilen bir çocuğa yardım edilebilir.

İlk duygu kelimeleri

Dört büyük duyguyla başlayın, çocuğunuz büyüdükçe yenilerini ekleyin:

• İlk dört: mutlu, üzgün, kızgın, korkmuş.
• Sonra: yorgun, heyecanlı, endişeli, şaşırmış, sinirli, gururlu.
• Daha sonra: kıskanç, yalnız, utanmış, hayal kırıklığına uğramış, sakin.

Bu kelimeleri kendi duygularınız için de kullanın: “Araba çalışmıyor diye sinirlendim. Derin bir nefes alacağım.” Çocuklar, açıkladıklarınızdan çok yaptıklarınızdan öğrenir.

Duyguları oyunla öğretmenin beş yolu

1. Hikâyelerde adını koyun. Okurken durun: “Sence ayı ne hissediyor? Nereden anladın?” Resimli kitaplardaki yüzler, her sayfada bir duygu dersidir.
2. Duygu yüzleri. Aynanın karşısında birlikte yüz ifadeleri yapın: bana üzgün yüzünü göster, şaşırmış yüzünü göster. Sonra birbirinizinkini tahmin edin.
3. Vücudunun neresinde hissediyorsun? Kızgınlık yüzde sıcaklık gibi, endişe karında bir sıkışma gibi, mutluluk içte bir kıpırtı gibi hissedilebilir. Bedeni fark etmek, bir duygunun büyüdüğünün ilk işaretidir.
4. Evcilik oyunu. Oyuncak ayı karanlıktan korkuyor; tavşan kulesi yıkıldığı için üzgün. Bunu oynayarak canlandırmak, çocuğun gerçek bir krizin baskısı olmadan kelimeleri ve çözümleri denemesini sağlar. Evcilik ve oyuncak evler rehberimizde daha fazlası var.
5. Duygu sohbeti. Akşam yemeğinde ya da yatarken: “Bugün seni ne mutlu etti? Seni üzen bir şey oldu mu?” Önce siz anlatın.

O anda ne söylemeli?

Büyük bir duygunun doruğunda küçük bir çocuk hiçbir şey öğrenemez. Yakında durun, sakin kalın ve bekleyin. Fırtına geçmeye başladığında:

• Duyguya onun yerine ad verin. “Gitme zamanı gelince çok kızdın.”
• Duyguyu kabul edin, davranışa sınır koyun. “Kızgın olmak normal. Vurmak olmaz. Onun yerine ayaklarını yere vurabilirsin.”
• Sakinleşmenin bir yolunu önerin. Yavaş nefesler, bir sarılma, sessiz bir köşe. Küçük çocuklar için sakinleşme etkinlikleri rehberimizde işe yarayan yedi etkinlik var.
• Sonra, herkes sakinken konuşun: “Bir dahaki sefere ne yapabiliriz?”

“Üzülme” ya da “büyük çocuklar ağlamaz” demekten kaçının. Bunlar duygularla nasıl başa çıkılacağını değil, duyguların yanlış olduğunu öğretir.

Yaşa göre neler beklenir?

Bunlar CDC’nin tipik gelişim basamakları. Her çocuk oraya kendi hızında varır.

• 3 yaşına kadar: siz ayrıldıktan sonra, örneğin kreşe bırakıldığında, yaklaşık 10 dakika içinde sakinleşir; diğer çocukları fark eder ve oynamak için onlara katılır.
• 4 yaşına kadar: oyunda rol yapar; canı yanan ya da üzgün olan bir arkadaşını teselli eder; yardım etmeyi sever.
• 5 yaşına kadar: diğer çocuklarla oyunlarda kurallara uyar ve sırasını bekler.

Dört-beş yaş civarında birçok çocuk bir şeyi neden hissettiğini söylemeye ve biraz yardımla sakinleşmenin bir yolunu seçmeye başlayabilir. Okula hazırlık kontrol listemiz duyguları okumanın, sayıların ve bağımsızlığın yanına koyuyor.

Lulu nerede yardımcı olur?

Her aile için ücretsiz olacak Tiny Hands Feel’i hazırlıyoruz, çünkü nerede doğarsa doğsun, ailesinin bütçesi ne olursa olsun her çocuğun duygularını anlamayı öğrenmesi gerektiğine inanıyoruz. Kaplumbağa Lulu, çocuğunuzu sesli olarak bir sakinleşmeden geçiriyor; böylece okuyamayan çocuklar bile takip edebiliyor. Yayına girdiğinde rehberli sakinleşmeler, ekranın kararmasıyla biten bir uyku öncesi rahatlama ve duygular üzerine bir oyun olacak: üzgün olmak neye benzer, kızgınlığı vücudunun neresinde hissedersin ve ne iyi gelir? Lulu ile bir dakikalık bir sakinleşmeyi bugün deneyebilirsiniz.

Bu bir ebeveynin deneyimidir, tıbbi tavsiye değildir. Çocuğunuzun davranışları ya da duyguları konusunda endişeleriniz varsa doktorunuzla ya da çocuk sağlığı hemşirenizle konuşun.

Ebeveynlerin sorduğu sorular

Küçük çocuklar duyguları kaç yaşında anlayabilir?

Onlara ad verebilmelerinden çok önce. Küçük çocuklar en baştan yüzlere ve seslere tepki verir; birçoğu mutlu, üzgün ve kızgın gibi basit duygu kelimelerini iki-üç yaş civarında, özellikle de bunları sık duyuyorlarsa kullanmaya başlar.

Çocuğuma duyguları adlandırmayı nasıl öğretirim?

Duyguları, hem onunkileri hem kendinizinkileri, günde birçok kez sesli olarak adlandırın: hikâyelerde, oyunda ve gerçek anlarda. Mutlu, üzgün, kızgın ve korkmuş ile başlayın.

Öfke nöbetleri, çocuğumun duygularını yönetemediğinin bir işareti mi?

Hayır. Öfke nöbetleri iki-üç yaşın sıradan bir parçası. Duyguları öğretmek onları bir gecede durdurmaz, ama zamanla çocuğa bunların yerine kullanabileceği kelimeler ve araçlar verir.