Chơi thế giới thu nhỏ: vì sao trẻ mê dựng những thế giới bé xíu
Hãy đưa cho một bé năm tuổi một khay cát, vài con thú bằng nhựa và một chiếc vỏ sò, chỉ vài phút sau đã có một sa mạc với một chú sư tử bị lạc, một chú lạc đà biết đường và một cơn bão đang kéo đến. Các cô giáo mầm non gọi đây là chơi thế giới thu nhỏ: một cảnh nhỏ, một nhúm nhân vật, và một câu chuyện bé nghĩ ra trong lúc chơi.
Chơi thế giới thu nhỏ là gì
Thế giới thu nhỏ là bất kỳ cảnh nào bé có thể nhìn từ trên xuống và sắp xếp: một trang trại trên tấm thảm, một đầm lầy khủng long trong khay nướng bánh, một ngôi nhà búp bê, một thành phố bằng khối gỗ với ô tô đồ chơi. Điều làm nên “thế giới thu nhỏ” là góc nhìn. Bé không tự mình nhập vai như khi chơi thay đồ. Bé là đạo diễn, di chuyển mọi nhân vật và quyết định chuyện gì sẽ xảy ra với tất cả.
Vì vậy kiểu chơi này rất hợp với trẻ từ bốn đến tám tuổi. Các bé nhỏ hơn chủ yếu diễn lại một ngày của chính mình (bữa ăn, giờ tắm, giờ ngủ). Từ khoảng bốn tuổi, trẻ bắt đầu sáng tạo: lên kế hoạch cho một cảnh trước khi chơi, cho nhân vật những vấn đề cần giải quyết và kể lại chuyện xảy ra theo thứ tự. CDC liệt kê “giả vờ là một thứ khác khi chơi” trong các mốc phát triển khoảng bốn tuổi, và đến năm tuổi thì “kể một câu chuyện đã nghe hoặc tự nghĩ ra, có ít nhất hai sự việc”.
Trẻ được luyện tập những gì
- Kể chuyện. Một cảnh đầy nhân vật gợi ra những câu hỏi mà câu chuyện nào cũng cần: ai sống ở đây, điều gì trục trặc, chuyện gì xảy ra tiếp theo. Kể một câu chuyện có mở đầu, diễn biến và kết thúc là một trong những nền móng của việc đọc và viết sau này.
- Từ ngữ. Mỗi thế giới mang theo vốn từ riêng: tàu đắm, san hô, phi hành gia, hẻm núi, thảo nguyên, lính cứu hỏa. Trẻ dùng từ mới vì câu chuyện cần đến chúng.
- Không gian và kế hoạch. Xa và gần, trước và sau, to và nhỏ. Sắp xếp một cảnh sao cho trông hợp lý là bước đầu của việc lên kế hoạch và tư duy không gian.
- Nhìn thấy chính mình. Trẻ đưa bản thân vào câu chuyện của mình. Một nhân vật giống bé, với màu da, mái tóc và bộ đồ yêu thích của bé, cho bé làm người hùng trong thế giới bé tự tạo ra.
Các bác sĩ nhi khoa coi kiểu chơi này là một phần của sự phát triển khỏe mạnh. Các nhà nghiên cứu đã xem xét kỹ trò chơi giả vờ thì thận trọng hơn: nó đi cùng với kỹ năng ngôn ngữ và kỹ năng xã hội tốt, nhưng khó chứng minh rằng nó tạo ra những kỹ năng đó. Điều thật sự giúp ích là một người lớn cùng chơi mà không giành quyền dẫn dắt, điều các nhà nghiên cứu gọi là chơi có hướng dẫn: trẻ dẫn đầu, còn người lớn đặt câu hỏi và thêm từ ngữ.
Thế nào là một trò chơi tạo cảnh hay
Phần lớn ứng dụng lắp ghép và thay đồ mở thì nhanh mà chán cũng nhanh. Một trò chơi tạo cảnh hay giống như một hộp đồ chơi nhỏ:
- Nhiều thứ để chọn. Sự đa dạng giúp một đứa trẻ thích sáng tạo chơi mãi không chán: những thế giới khác nhau, những nhân vật khác nhau, những đồ vật mở ra những câu chuyện khác nhau.
- Không mục tiêu, không điểm số. Không có gì để thắng nghĩa là câu chuyện mới là điều quan trọng.
- Có chiều sâu. Thứ ở xa trông nhỏ hơn, thứ ở trước thì đứng phía trước, nên bức tranh trông như một nơi chốn thật, không phải một tờ giấy dán hình.
- Một lối ra khỏi màn hình. Cách kết thúc tốt nhất cho giờ chơi trên màn hình là chơi thật. Một cảnh có thể in ra và tô màu sẽ mang câu chuyện đến bên bàn.
Make a World làm điều đó thế nào
Make a World là trò chơi làm tranh cho trẻ từ bốn đến tám tuổi.
- Tạo chính mình trước. Bé gái hay bé trai, bảy kiểu tóc, hai mươi bộ đồ từ đồ ngủ đến bộ đồ phi hành gia, da, tóc, áo, quần và giày màu nào cũng được, cùng phụ kiện như kính, vương miện hay mũ chóp cao. Có thể tạo đến mười hai nhân vật, nên cả nhà đều được đi cùng.
- Sáu thế giới. Dưới đáy biển, vũ trụ, khu rừng phép thuật, thảo nguyên, thành phố và sa mạc, mỗi thế giới có hai phông nền, hai mươi nhân vật và khoảng ba mươi đồ vật.
- Một cảnh thật sự. Kéo bất cứ thứ gì đến bất cứ đâu. Thứ càng gần phía dưới càng được vẽ to hơn và ở phía trước, và mọi thứ đều có thể làm to hơn hay nhỏ hơn, quay lại, hoặc đặt ra trước hay ra sau.
- Một trang tô màu của chính cảnh đó. Mỗi hình đều có một bản sao vẽ bằng nét đen, nên một thế giới đã xong có thể in ra và tô bằng bút sáp màu.
Gợi ý cho bố mẹ
- Hỏi, đừng khen. “Ai sống ở đây? Sao phi hành gia lại ở sa mạc?” sẽ mở ra một câu chuyện. “Đẹp quá!” thì khép nó lại.
- Ghi lại câu chuyện. Trẻ bốn, năm tuổi kể được những câu chuyện dài hơn nhiều so với những gì bé tự viết được. Hãy viết câu chuyện của bé bên dưới trang đã in và đọc lại cho bé nghe.
- Tạo cả gia đình. Tạo một nhân vật cho mỗi người trong nhà và đưa tất cả vào một thế giới. Rồi hỏi xem mọi người đang đi đâu.
- Kết thúc trên giấy. In trang tô màu khi hết giờ dùng màn hình. Câu chuyện tiếp tục bên bàn, và tô màu trong nét vẽ là cách luyện tốt cho những cử động tay nhỏ mà việc viết cần đến.
- Dựng một thế giới thật. Một khay nướng bánh, ít bột mì hoặc cát, vài con thú đồ chơi và một bát nước là thành một thảo nguyên có vũng nước. Trò chơi là điểm khởi đầu, không phải thứ thay thế.
Bước tiếp theo
Một đứa trẻ biết kể chuyện đang chuẩn bị để đọc chuyện. Nếu bé đã bốn tuổi trở lên và bắt đầu để ý đến chữ cái, Tiny Hands Learn: Đọc là chương trình học vần miễn phí cho trẻ từ hai đến bảy tuổi, và bài hướng dẫn trẻ học đọc và viết như thế nào của chúng tôi giải thích từng bước.
Những bé thích tạo nhân vật thường cũng thích Dress-Up Party, còn các em nhỏ hơn có thể chơi Little House, một ngôi nhà búp bê nhẹ nhàng cho bé từ hai đến năm tuổi. Để tự vẽ cảnh của mình từ đầu, hãy thử Chalk Art.
Nguồn tham khảo
- CDC — Milestones by 4 Years (giả vờ là một thứ khác khi chơi)
- CDC — Milestones by 5 Years (kể một câu chuyện có ít nhất hai sự việc)
- Yogman và cộng sự, Pediatrics — The Power of Play: A Pediatric Role in Enhancing Development in Young Children (2018)
- Lillard và cộng sự, Psychological Bulletin — The Impact of Pretend Play on Children's Development: A Review of the Evidence (2013)
- Weisberg và cộng sự, Current Directions in Psychological Science — Guided Play (2016)
