Dạy bé đọc và viết tại nhà: hướng dẫn ghép vần nhẹ nhàng

Đọc là kỹ năng mở ra mọi cánh cửa khác. Mình tin rằng mọi đứa trẻ, dù sinh ra ở đâu và gia đình có điều kiện thế nào, đều xứng đáng có cơ hội học đọc, cùng những kỹ năng cơ bản khác định hình cả một cuộc đời. Đó là lý do mọi thứ tụi mình làm ở Tiny Hands đều miễn phí. Đó cũng là lý do mình bắt đầu làm một chương trình học đọc cho chính con gái mình, mà bất kỳ đứa trẻ nào trên thế giới cũng dùng được.

Bài hướng dẫn này là những gì mình học được trên đường đi: phần lớn các trường hiện nay dạy đọc như thế nào, và bố mẹ có thể làm điều tương tự ở nhà ra sao, mỗi lần vài phút.

Bắt đầu từ âm, không phải tên chữ cái

Phần lớn các trường dạy đọc bằng phương pháp ghép âm (phonics): trẻ học âm mà mỗi chữ cái tạo ra, rồi ghép các âm đó thành từ. Education Endowment Foundation (Quỹ Tài trợ Giáo dục) của Anh xếp bằng chứng cho phương pháp ghép âm có hệ thống vào mức “rất phong phú”, mức đánh giá cao nhất của tổ chức này.

Điều mấu chốt lúc đầu là âm, không phải tên chữ. Trong tiếng Anh, chữ s đọc là “sss”, không phải “ét”. Một bé biết s đọc là “sss”, a đọc là “a” và t đọc là “t” thì đọc được từ sat. Một bé chỉ biết “ét, ây, ti” thì không. Bài hướng dẫn về cách dạy bé âm của chữ cái chỉ cách phát âm từng âm cho thật gọn và theo thứ tự nào, còn bài khi nào bé có thể bắt đầu học đọc? có những dấu hiệu cho thấy bé đã sẵn sàng.

Nhiều chương trình bắt đầu với s, a, t, p, i và n, vì chúng ghép ngay được rất nhiều từ ngắn: sat, pin, tap, nap, tip.

Ghép các âm thành từ

Ghép âm là khoảnh khắc việc đọc “bật” ra. Nói từng âm một, rồi đẩy chúng lại gần nhau: “s... a... t... sat!”

• Nói giọng rô-bốt. Nói như một con rô-bốt (“d-o-g”) và để bé đoán từ. Rồi đổi vai.
• Trượt qua các âm. Chỉ tay dưới từng chữ cái khi nói âm của nó, rồi lướt ngón tay dưới cả từ khi nói nhanh cả từ.
• Từ thật trước. Bắt đầu với những từ ngắn bé đã biết: cat, sun, dog, bed.

Viết song song với đọc

Đọc và viết lớn lên cùng nhau. Đánh vần một từ theo từng âm giúp trẻ ghi nhớ nó, để sau này đọc ngay tức thì, không cần gắng sức.

• Tô, rồi chép, rồi viết. Đầu tiên tô một chữ cái bằng ngón tay, rồi chép lại, rồi viết theo trí nhớ.
• Đánh vần theo âm. “Từ dog bắt đầu bằng âm gì? Rồi đến âm gì? Còn cuối cùng?” Để bé viết những gì bé nghe được; viết dg cho dog đã là một khởi đầu tuyệt vời.
• Tên của chính bé. Tên mình thường là từ đầu tiên bé thật sự quan tâm. Hãy tận dụng nó.

Bài hướng dẫn từ nét vẽ nguệch ngoạc đến chữ cái giải thích cách vẽ rèn luyện đôi tay cho việc viết, còn trò chơi điền chữ cái còn thiếu là bước tiếp theo nhẹ nhàng để tập đánh vần.

Đọc to cho bé nghe, mỗi ngày

Đánh vần ra từ chỉ là một nửa của việc đọc. Nửa còn lại là hiểu ngôn ngữ: biết từ, theo được câu chuyện, tự hỏi vì sao. Các nhà nghiên cứu gọi đây là Simple View of Reading (Mô hình Đọc Đơn giản): đọc cần cả giải mã chữ lẫn hiểu nghĩa.

Vì vậy hãy tiếp tục đọc cho bé nghe những câu chuyện vượt xa mức bé tự đọc được. Dừng lại hỏi “Con nghĩ vì sao bạn ấy làm vậy?” hay “Chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?”. Những cuộc trò chuyện đó quan trọng không kém các chữ cái.

Những từ “khó nhằn”

Một số từ tiếng Anh rất hay gặp lại không đọc theo cách chúng được viết: the, to, said, was. Hãy dạy bé nhận mặt vài từ này, mỗi lần một hai từ, và reo mừng khi chúng xuất hiện trong sách.

Ít một, nhưng thường xuyên

Năm phút mỗi ngày hơn một tiếng vào Chủ nhật. Dừng lại khi vẫn còn vui. Nếu bé mệt, hãy chuyển sang một câu chuyện hay một bài đồng dao.

Theo độ tuổi

• 2 đến 3 tuổi: trò chơi lắng nghe, đồng dao và bài hát, “mẹ thấy một thứ bắt đầu bằng âm mmm”, thật nhiều truyện.
• 4 đến 5 tuổi: âm của chữ cái, ghép các từ ngắn, tô chữ, viết tên mình.
• 6 đến 7 tuổi: tự đọc những cuốn sách ngắn, các âm hai chữ cái như sh và ch, đánh vần từ và viết những câu đơn giản.

Mỗi bé tiến bộ với tốc độ rất khác nhau. Nếu bé có vẻ dậm chân tại chỗ khá lâu, hoặc bố mẹ lo về thính lực, khả năng nói hay thị lực của bé, hãy trao đổi với giáo viên hoặc bác sĩ của bé.

Tiny Hands Learn nằm ở đâu trong chuyện này

Tiny Hands Learn: Đọc đi theo đúng cách tiếp cận này. Cô cá voi Bubba dạy từng chữ cái qua âm của nó, rồi đến ghép âm, tập viết và những câu chuyện nhỏ, cho bé từ 2 đến 7 tuổi. Mọi thứ đều được nói thành tiếng, nên những bé chưa biết đọc vẫn tự chơi được. Chương trình miễn phí, không có quảng cáo, cho mọi gia đình. Trước tiên, người lớn tạo một tài khoản Tiny Hands miễn phí, đăng nhập bằng Google hoặc qua đường link gửi tới email, để lưu lại tiến trình của từng bé trên mọi thiết bị.

Đang so sánh các ứng dụng học đọc? Trang so sánh ứng dụng học đọc của tụi mình đặt các ứng dụng miễn phí và trả phí cạnh nhau. Đang chuẩn bị cho bé vào lớp 1? Danh sách chuẩn bị vào lớp 1 đặt việc đọc bên cạnh con số, cảm xúc và tính tự lập. Đọc là chương trình đầu tiên trong số nhiều chương trình miễn phí trên Tiny Hands Learn. Tiếp theo là Con số, Âm nhạc và Tiền: những kỹ năng định hình cả cuộc đời, mà trường học hiếm khi dạy sớm như vậy. Bài hướng dẫn về toán sớm tại nhà nói về con số theo cùng cách đó, có hay không có màn hình đều được.