Çocuklara para nasıl öğretilir: biriktirmek, uzun vadeli düşünmek ve bir limonata tezgâhı

Para eğitimim evde başladı. Babam bana paranın neden önemli olduğunu erkenden öğretti: biriktirmek, kendime ait bir şey kurmak, paraya saygı duymak ve ona fazla da bağlanmamak için. Daha sonra üniversitede işletme ve ekonomi okudum, yatırım da benim için bir tutku oldu; bu konuda sayamayacağım kadar çok kitap okudum.

Bu bir ayrıcalıktı. Çocuklara parayı neredeyse kimse öğretmiyor. Onlara harfleri, sayıları ve renkleri öğretiyoruz, sonra on sekiz yaşında ellerine bir banka kartı ve “şimdi al, sonra öde” teklifleriyle dolu bir telefon veriyoruz. Evde öğrenmediyse, bir çocuk hayata para konusunda hiçbir beceriyle donanmadan çıkıyor.

Erken başlamak önemli. Küçükken öğrenilen temel fikirler daha hazırlıklı yetişkinler yetiştirir; erken biriktirmeye ve yatırım yapmaya başlayan biri de bileşik getiri sayesinde zamanı yanına almış olur: büyüyen para ve ardından büyüyen o büyümenin kendisi. Harçlık rehberimiz, dört yaşından itibaren haftada $2 biriktirmenin neye dönüşebileceğini gösteriyor. Aşağıda 3-7 yaş çocuklar için parayı nasıl düşündüğümü ve evde oynadığımız oyunları anlatıyorum.

Bilgiyle değil, alışkanlıkla başlayın

Bu konuda bildiğim en yararlı araştırma, Cambridge Üniversitesi’nin 2013’te Birleşik Krallık’taki Money Advice Service için hazırladığı bir rapor. Araştırmacılar, ileriyi planlamak ve isteklerini ertelemek gibi iyi para alışkanlıklarının altında yatan becerilerin erken yaşlarda, 7 yaşından önce geliştiğini bulmuş. Küçük çocuklara para bilgisini doğrudan öğretmenin pek bir işe yaramadığını da görmüşler. Asıl yardımcı olan, gerçek seçimlerle pratik yapmak ve parayı konuşan, onu nasıl yönettiğini gösteren yetişkinler.

Yani bu yaşta amaç faiz oranlarını anlatmak değil. Amaç üç alışkanlık kazandırmak: biriktirmek, beklemeyi bilmek ve uzun vadeli düşünmek, bir de paranın nereden gelip nereye gittiğini fark etmek.

Biriktirmek: Ağustos Böceği ile Karınca

Çocuklar biriktirmeyi en iyi bir hikâyeyle anlar. Benim kullandığım, Ezop’un masalı Ağustos Böceği ile Karınca. Bütün yaz karınca yuvasına yiyecek taşır, ağustos böceği ise şarkı söyleyip oynar. Kış gelince karıncanın bol bol yiyeceği vardır. Ağustos böceğinin hiçbir şeyi yoktur.

Masalı anlatın, sonra gerçeğe dönüştürün:

• Şeffaf bir kavanoz. Çocuğunuza verilen bozuk paralar, görebileceği bir kavanoza girsin. Yığının büyüdüğünü izlemek, dersin ta kendisi.
• İki kavanoz. Biri yakında harcamak için, biri “kış” için: daha sonraki daha büyük bir şey için. Büyük çocuklar paylaşmak için üçüncü bir kavanoz ekleyebilir.
• Karınca sorusunu sorun. Çocuğunuz her şeyi bir anda harcamak istediğinde: “Karınca ne yapardı?”

Yatırım, beklemeyi bilmekle başlar

Bir çocuk yatırımı anlamadan önce, onun altındaki alışkanlıklara ihtiyaç duyar: beklemeyi bilmek (daha sonra daha iyisi için şimdi bir şeyden vazgeçmek) ve uzun vadeli düşünmek.

• Küçük seçimler. “Şimdi bir çıkartma mı, yoksa öğle yemeğinden sonra iki çıkartma mı?” Seçmesine izin verin ve sözünüzü tutun.
• Beklemeyi kolaylaştırın. İkramı gözden uzak bir yere koyun ve zamanı başka bir şeyle doldurun: bir şarkı, bir resim, bir oyun.
• Sadece ödülü değil, seçimi kutlayın: “Sonra iki tane almayı seçtin, şimdi iki tanen var!”
• Birlikte uzun vadeli düşünün. Çocuğunuzun bir ay sonra istediği bir şey seçin ve hafta hafta onun için biriktirin.

Altı ve yedi yaşındakiler için kartopunu ekleyin: bir kartopunu tepeden aşağı yuvarlarsanız daha çok kar toplar; büyüdükçe daha da çok toplar. Bileşik getiri budur ve uzun vadeli düşünmenin en çok, en erken başlayana kazandırmasının nedeni de bu.

Para getiren şeyler ve para götüren şeyler

Varlıklar ve yükümlülükler fikrinin özü bu; doğru bir resimle beş yaşındakiler bile anlayabilir. Bir limon ağacı size her yıl limon verir: onları satabilirsiniz, yani para getirir. Bir dondurma çok güzeldir, ama yendiğinde biter. Bir haftada bozulan bir oyuncak ise para götürür ve karşılığında hiçbir şey vermez.

Gerçek eşyalarla “limon ağacı mı, dondurma mı?” oynayın: bir bisiklet (yıllarca sizi bir yerlere götürür), bir balon (bir öğleden sonralık eğlence), bir paket tohum (ileride daha çok yiyecek). Bu yaşta yanlış cevap yok; önemli olan sorunun kendisi.

Para neden erir?

Enflasyon büyüklere özgü bir fikir gibi gelir, ama altı ve yedi yaşındakiler bunu hissedebilir. Ben şöyle anlatıyorum: kavanozda bekleyen para bir buz küpü gibidir. Yavaş yavaş erir: aynı bozuk paralar her yıl biraz daha az şey alır. Siz küçükken bir ikramın kaça olduğunu anlatın. Büyüklerin parayı kavanozda bırakmak yerine limon ağacı gibi büyüyen şeylere koymasının nedeni bu.

Bir limonata tezgâhı açın

Hiçbir şey parayı küçücük bir iş işletmek kadar iyi öğretmez. Bir limonata tezgâhı her şeyi kapsar:

• Masraflar. Limonlar, şeker ve bardaklar, daha tek bir bardak satmadan para tutar.
• Kazanç. Günün sonunda gelen parayı sayın.
• Geriye kalan. Kazanç eksi masraflar. Çocuğunuz, pahalı limonlarla geçen yoğun bir günün, ucuz limonlarla geçen sakin bir günden daha az kâr bırakabileceğini görsün.
• Duyurmak. Rengârenk bir tabela reklamdır. İki tabela deneyin ve hangisinin daha çok müşteri getirdiğine bakın.

Geriye kalanı kendisi saklasın ve karınca sorusunu yeniden sorun.

Yaşa göre

• 3-4 yaş: şeffaf kavanoz, “şimdi bir mi, sonra iki mi” seçimleri, Ağustos Böceği ile Karınca.
• 5 yaş: iki kavanoz, “limon ağacı mı, dondurma mı?”, neye harcayacağını seçmek.
• 6-7 yaş: kartopu, eriyen buz küpü, gerçek bir limonata tezgâhı, kendi seçtiği bir şey için biriktirmek.

Harçlık vermeyi mi düşünüyorsunuz? Küçük çocuklar için harçlık rehberimiz ne zaman başlanacağını, ne kadar verileceğini ve ev işlerini anlatıyor.

Ve her yaşta: parayı sesli konuşun. “Bunu bugün almıyoruz, çünkü tatil için biriktiriyoruz” demek, herhangi bir dersten daha çok şey öğretir.

Para, bir çocuğun öğrenebileceği en faydalı şeylerden biri ve en az öğretilenlerden biri: ilk yıllarda buna değinen okul azdır. Her aile için ücretsiz olacak Tiny Hands Learn: Para’yı hazırlıyoruz: domuzcuk Penny bütün bunları oyunlar, kısa videolar ve hikâyelerle öğretecek. Tiny Hands Learn’de okuma, sayılar ve müziğin yanında yer alıyor. Penny ile bir dakikalık bir oyunu deneyebilir ve hazır olduğunda haber almak için Tiny Hands Learn: Para sayfasından kaydolabilirsiniz.