Lắp ghép gạch và vui chơi mở: vì sao không nên có đáp án sai

Phần lớn trò chơi trẻ chơi đều có một đáp án đúng. Tìm cặp giống nhau, đánh vần từ, lên tới đỉnh. Gạch lắp ghép thì khác. Không có ngôi nhà nào là đúng, không có cây cầu nào là đã xong, không có điểm số. Một đống gạch trở thành bất cứ thứ gì bé quyết định, và quyết định đó có thể thay đổi giữa chừng. Các nhà nghiên cứu gọi đây là vui chơi mở (open-ended play), và đó là một trong những kiểu vui chơi giá trị nhất.

Lắp ghép thật sự dạy bé điều gì

• Lên kế hoạch. Trước khi đặt một viên gạch, bé phải chọn nó. Viên nào đủ rộng để bắc qua khoảng trống này? Viên kia có cao quá không? Mỗi lần đặt gạch là một kế hoạch nhỏ, được lập ra và thử nghiệm trong vài giây.
• Tư duy không gian. Chiều rộng, chiều cao, khoảng trống và phần nhô ra. Bé xây một mái nhà sẽ học được rằng mái dốc chỉ hợp ở trên cùng, và một viên gạch dài có thể bắc qua hai tòa tháp.
• Kỹ thuật sơ khai. Vì sao cây cầu đứng vững? Vì cả hai đầu đều tựa lên một thứ gì đó. Bỏ một cây cột đi là mặt cầu sụp xuống. Trẻ khám phá ra nhân quả và kết cấu bằng cách tự xây và quan sát.
• Sự kiên trì. Một công trình không thành không phải là thất bại, mà là phiên bản tiếp theo. Vui chơi mở khiến việc thử lại trở nên tự nhiên thay vì giống như thua cuộc.
• Ngôn ngữ. “Bên dưới”, “bên trên”, “bên cạnh”, “ở giữa”, “rộng hơn”. Lắp ghép đầy những từ chỉ vị trí, vốn đi trước toán học những năm đầu.

Vì sao không có đáp án sai lại quan trọng

Không có trạng thái thua, nên bé chẳng mất gì khi thử một tòa tháp chông chênh hay một hình thù kỳ quặc, vì vậy trẻ thường thử những thứ táo bạo hơn. Thói quen thử nghiệm đó rất đáng để vun đắp.

Điều đó cũng có nghĩa là cuộc chơi thuộc về bé. Khi không ai có thể bảo bé làm sai, thứ bé xây hoàn toàn là của bé, và trẻ nhận ra điều đó.

Brick Builder xử lý chuyện này thế nào

Brick Builder cho bé một tấm đế rộng và một khay các mảnh ghép: gạch rộng từ một đến sáu núm, mảnh dốc để làm mái, một mái vòm có khoảng trống thật bên dưới, cùng một cái cây, một bông hoa, một chú chó và một bạn nhỏ để đặt lên trên. Chọn một mảnh, chạm vào chỗ muốn đặt, mảnh ghép rơi xuống theo trọng lực và khớp “tách” vào các núm bên dưới. Một đường viền trong suốt cho thấy mảnh ghép sẽ rơi vào đâu trước khi bé nhấc ngón tay, nên bé ba tuổi cũng nhắm được.

Một khi viên gạch đã khớp, nó sẽ đứng yên. Đó là một lựa chọn thiết kế có chủ ý. Trong một trò chơi xây dựng thư thả, một tòa tháp tự đổ sẽ gây bực bội chứ không vui, nên gạch chỉ rơi khi bé gỡ viên đang đỡ chúng. Khi đó, các viên gạch phía trên rơi xuống thành một khối, bản thân điều đó đã là một bài học vật lý nho nhỏ.

Một vài chi tiết được làm riêng cho những “kỹ sư” nhí:

1. Không đồng hồ, không điểm số. Không có gì phải vượt qua, không có gì để thua.
2. Nút hoàn tác luôn hoạt động, nên một viên gạch đặt nhầm không bao giờ là thảm họa.
3. Công trình được lưu trên thiết bị, và ngày mai vẫn còn đó. Quay lại với thứ mình đã làm ra là một phần của niềm vui.
4. Nút lắc cố tình làm đổ mọi thứ. Phần lớn các bé thấy điều này buồn cười vô cùng, và nút hoàn tác sẽ đưa mọi thứ trở lại.
5. Một thế giới rộng hơn màn hình. Kéo một mảnh ghép ra mép màn hình sẽ dịch chuyển khung nhìn, nên công trình có thể tiếp tục mở rộng sang ngang và lên cao.

Chơi cùng mà không giành phần của bé

Phần khó nhất với người lớn là không sửa lại công trình của bé. Vài điều có ích:

• Hỏi trước khi gợi ý. “Kể cho bố mẹ nghe con đang xây gì đi” hiệu quả hơn “Sao con không xây một ngôi nhà?”. Và để câu trả lời thay đổi.
• Mô tả, đừng đánh giá. “Con xây cao thật đấy” có ích hơn “Giỏi quá”, vì nó cho bé biết bố mẹ đã để ý đến điều gì.
• Đưa ra một thử thách nhỏ, không phải một bản kế hoạch. Một cây cầu chú chó có thể đi qua bên dưới. Một ngôi nhà có cửa. Một tòa tháp cao hơn cái cây.
• Xây bên cạnh bé, trên phần đế của riêng bố mẹ. Trẻ bắt chước những ý tưởng mình thấy, và bé sẽ mượn ý tưởng của bố mẹ nếu bé muốn.
• Để bé xô đổ. Phá một công trình cũng là một phần của việc xây. Công trình tiếp theo thường táo bạo hơn.

Cả gạch thật nữa

Màn hình không thể thay thế một hộp gạch lắp ghép thật trên sàn nhà: sức nặng trong tay, tiếng “tách” dưới ngón cái, bài toán ba chiều của một mô hình có thể đổ về bất kỳ hướng nào. Brick Builder là người bạn đồng hành tốt cho những chuyến đi, những lúc ngồi phòng chờ và những khi không thể bày ra sàn. Tốt nhất là cho bé chơi cả hai.

Bước tiếp theo

Những bé mê lắp ghép thường thích Stack It Up, nơi thăng bằng và thời điểm thay cho việc lên kế hoạch, và Dress-Up Party, cùng ý tưởng vui chơi mở dành cho các bé nhỏ hơn, với quần áo thay cho gạch.