Παιχνίδια αιτίας και αποτελέσματος για παιδιά 1 έως 3 ετών (και γιατί τα νήπια τα επαναλαμβάνουν όλα)

Κάθε γονιός παιδιού ενός έτους έχει παρακολουθήσει το πείραμα με το κουτάλι. Το κουτάλι πέφτει από το καρεκλάκι φαγητού. Ο γονιός το μαζεύει. Το κουτάλι ξαναπέφτει. Σαράντα φορές. Μοιάζει με σκανδαλιά. Στην πραγματικότητα είναι επιστήμη.

Σε τι χρησιμεύει το κουτάλι

Από τους εννέα μήνες περίπου μέχρι τα τρία χρόνια, η μεγάλη «δουλειά» ενός παιδιού είναι να καταλάβει πώς αντιδρά ο κόσμος σε αυτό. Ρίχνει το κουτάλι: πέφτει, κάνει θόρυβο, εμφανίζεται ένας μεγάλος. Το ξαναρίχνει: ίδιο αποτέλεσμα. Και πάλι: ακόμα το ίδιο. Η επανάληψη δεν είναι πείσμα. Είναι ένα νήπιο που επιβεβαιώνει έναν νόμο της φύσης, και αυτό του δίνει μεγάλη ικανοποίηση, γιατί ένας κόσμος που αντιδρά προβλέψιμα κάνει τα παιδιά να νιώθουν ασφάλεια.

Οι ψυχολόγοι το λένε μάθηση αιτίας και αποτελέσματος, και πάνω της στηρίζονται πολλά από όσα έρχονται αργότερα: η γλώσσα (λέω «πάνω» και με σηκώνουν), οι κοινωνικές δεξιότητες (χαμογελάω, μου χαμογελάει) και τελικά η λογική σκέψη («αν σπρώξω τον πύργο θα πέσει, άρα δεν θα τον σπρώξω»). Ένα παιδί που έχει ζήσει χιλιάδες σταθερές εμπειρίες αιτίας και αποτελέσματος είναι ένα παιδί που περιμένει ο κόσμος να βγάζει νόημα.

Τι κοινό έχουν τα καλά παιχνίδια αιτίας και αποτελέσματος

• Το αποτέλεσμα έρχεται γρήγορα. Όσο μικρότερη η καθυστέρηση, τόσο πιο εύκολα το παιδί συνδέει την πράξη με το αποτέλεσμα.
• Είναι το ίδιο κάθε φορά. Η σταθερότητα είναι όλο το μάθημα.
• Το ελέγχει το παιδί. Τα παιχνίδια που «κάνουν σόου» μόνα τους διδάσκουν πολύ λιγότερα στο παιδί ότι μπορεί να κάνει πράγματα να συμβούν.
• Το αποτέλεσμα είναι έντονο. Φως, ήχος, κίνηση. Τα διακριτικά εφέ πάνε χαμένα σε ένα παιδί ενός έτους.
• Δεν γίνεται λάθος. Δεν υπάρχει αποτυχία, μόνο κι άλλο αποτέλεσμα.

Τα κουτιά με φιγούρες που πετάγονται, τα τύμπανα που φωτίζονται, μια ξύλινη κουτάλα κι ένα κατσαρολάκι, όλα πιάνουν. Το ίδιο και ένα πληκτρολόγιο, αν ο υπολογιστής έχει την άδεια να απαντάει, και γι’ αυτό ακριβώς υπάρχει το Kaboom Keys.

Το επόμενο βήμα: ένας στόχος

Κάπου γύρω στα δύο, η σκέτη αιτία και αποτέλεσμα δεν φτάνει πια. Το παιδί δεν θέλει απλώς να γίνει κάτι· θέλει να κάνει να συμβεί ένα συγκεκριμένο πράγμα. Εκεί ξεκινούν η στόχευση, ο συγχρονισμός και η πρόβλεψη.

Το Ball Bonanza είναι φτιαγμένο ακριβώς γι’ αυτό το βήμα. Μια μπάλα αναπηδά σε μια οθόνη γεμάτη ζωάκια-emoji. Πατάς οπουδήποτε και η μπάλα πετάει προς το δάχτυλό σου. Αν χτυπήσει ένα ζωάκι, εκείνο στριφογυρίζει, ζουλιέται ή κάνει μια έκπληκτη φάτσα. Ακόμα δεν υπάρχει τρόπος να αποτύχεις ούτε κάτι να τελειώσεις, αλλά τώρα υπάρχει στόχος, και το αποτέλεσμα εξαρτάται από το πού πατάς, όχι μόνο από το αν πατάς. Είναι πραγματικό άλμα σε δυσκολία, και τα παιδιά δύο ετών το κάνουν με φανερή περηφάνια.

Τρία πράγματα που διδάσκει αθόρυβα:

1. Στόχευση. «Θέλω την μπάλα εκεί, άρα πατάω εκεί.»
2. Ανοχή στην αναμονή. Πρώτα το πάτημα, και η αναπήδηση έρχεται λίγο μετά. Το να περιμένεις μισό δευτερόλεπτο για ένα αποτέλεσμα είναι πιο δύσκολο απ’ όσο ακούγεται.
3. Ανάγνωση αντιδράσεων. Τα ζωάκια έχουν φατσούλες. Τα παιδιά αρχίζουν να ονομάζουν αυτό που βλέπουν: ζαλισμένο, έκπληκτο, τρεμουλιαστό. Αυτό είναι λεξιλόγιο συναισθημάτων, δανεικό από ένα παιχνίδι φυσικής.

Σε κάθε άκρη του γηπέδου υπάρχει κι ένα τέρμα, με ένα ζωάκι-τερματοφύλακα που πηγαινοέρχεται στη γραμμή. Ένα γκολ φέρνει μεγάλες επευφημίες, κομφετί και κερκίδα που χοροπηδάει, και μετά η μπάλα γυρίζει στο κέντρο για σέντρα. Τίποτα δεν μετριέται, αλλά το δίχτυ δίνει λόγο στη στόχευση: τα παιδιά αρχίζουν να διαλέγουν τέρμα και να κατευθύνουν την μπάλα προς τα εκεί, πάτημα με πάτημα. Οι τερματοφύλακες είναι αργοί και μερικές φορές πέφτουν επίτηδες στη λάθος γωνία, ώστε ένα παιδί δύο ετών να βάζει αρκετά γκολ για να συνεχίζει να προσπαθεί.

Παίζοντας μαζί

Το Ball Bonanza είναι παιχνίδι ελεύθερης εξερεύνησης, οπότε η δουλειά του γονιού είναι να σχολιάζει, όχι να δίνει οδηγίες:

• «Ωπ, ζαλίστηκε ο βάτραχος!»
• «Μπορείς να στείλεις την μπάλα στο πάντα;»
• «Σε ποιο τέρμα θα σουτάρεις; ΓΚΟΛ!»
• «Κοίτα, ένα αστέρι! Τι θα γίνει αν το ακουμπήσει η μπάλα;»

Κάθε δυο-τρία λεπτά τα ζωάκια χαιρετάνε και φεύγουν και μπαίνει μια καινούργια παρέα, ενώ εμφανίζονται και αντικείμενα που προσθέτουν μια μπάλα, επιταχύνουν το παιχνίδι ή φέρνουν κι άλλους φίλους. Δείξ’ τα στο παιδί· ένα παιδί δύο ετών δεν θα προσέξει μόνο του μια μικρή αλλαγή.

Τι ακολουθεί

Όταν το παιδί σου αρχίσει να ζητάει κανόνες και να θέλει να ξέρει αν το έκανε σωστά, είναι έτοιμο για παιχνίδια με στόχο. Ένα καλό πρώτο είναι το Stack It Up: ρίχνεις κύβους, χτίζεις πύργο και γελάτε όταν πέφτει. Το γκρέμισμα είναι φτιαγμένο για να είναι το διασκεδαστικό κομμάτι, ώστε η πρώτη γεύση της «προσπάθειας» να μην έρθει μαζί με την πρώτη γεύση της «ήττας».