Çocuklar için yapboz: neler öğretir, kaç parçayla başlamalı?

Yapboz, bir çocuğa tek kelime etmeden doğru yapıp yapmadığını söyleyen nadir oyuncaklardan biridir. Parça ya oturur ya oturmaz. Resim ya yavaş yavaş ortaya çıkar ya çıkmaz. Bu açık geri bildirim, yapbozların küçük bir çocuğun dikkatini neden bu kadar iyi tuttuğunun ve göründüklerinden neden daha değerli olduklarının büyük bir parçasıdır.

Yapboz aslında neyi öğretiyor?

Parçayı ve bütünü görmek. Bir parçayı yerleştirmek için çocuğun küçük bir parçaya (biraz mavi, yarım bir güneş, bir ağacın kenarı) bakıp onun bütün resimde nereye ait olduğunu hayal etmesi gerekir. Parça ile bütün arasındaki bu gidip gelme mekânsal bir beceridir ve pratik yaptıkça gelişir.

Birden fazla ipucuyla eşleştirmek. Çocuklar başta renge göre eşleştirir. Sonra kenarları ve düz kenarları fark eder, ardından çıkıntıların şeklini, sonra da bir parçadan ötekine devam eden çizgileri. Her yeni ipucu görsel akıl yürütmede küçük bir adımdır.

Gözün planladığını yapan eller. Bir parçayı alıp doğru yöne çevirmek ve tam doğru yere bırakmak ince motor çalışmasıdır; çocuğun ileride resim yaparken ve yazı yazarken kullanacağı kasların ta kendisi.

Pes etmemek. 24 parçalık bir yapboz, art arda gelen yirmi dört küçük başarıdır. Bir yapbozu bitirmek çocuğa büyük bir işin parça parça tamamlandığını öğretir; bunu erkenden öğrenmek de işe yarar.

Araştırmalar ne diyor?

Bu konudaki en bilinen çalışma, yaklaşık iki ile dört yaş arasındaki çocukları izleyip evde ne sıklıkla yapbozla oynadıklarını kaydetti. Yapbozla daha sık oynayan çocuklar, dört buçuk yaşında şekilleri zihinde hareket ettirme ve döndürme testinde daha başarılıydı; üstelik ailenin geliri ve ebeveynlerin onlarla ne kadar konuştuğu hesaba katıldıktan sonra bile. Oyunun niteliği de önemliydi: daha zor yapbozlar ve şekillerden, konumlardan söz eden ebeveynler daha güçlü becerilerle birlikte görülüyordu.

Başka çalışmalar da aynı yönü gösteriyor. Blok yapıları kopyalamada daha iyi olan üç yaşındakiler erken matematik görevlerinde de daha iyi olma eğilimindeydi; kısa bir mekânsal eğitim oturumu ise altı ile sekiz yaş arasındaki çocukların matematik problemlerindeki puanlarını yükseltti. Bunların hiçbiri yapbozun tek başına çocukları matematikte iyi yaptığı anlamına gelmez; ama mekânsal düşünme ile erken sayı becerileri açıkça birlikte gelişir ve yapboz bunlardan birini çalıştırmanın kolay ve keyifli bir yoludur.

Hangi yaşta kaç parça?

Her çocuk farklıdır; bunları hedef değil, başlangıç noktası olarak görün:

Çocuğunuzun düzeyi olduğunu düşündüğünüz boyutun bir altından başlayın. İşin keyifli kısmı bitirmek; biraz fazla kolay bir yapboz, biraz fazla zor olandan daha çok özgüven kazandırır.

Birlikte oynamak

• Parçalar hakkında konuşun. “Bunda güneş var. Gökyüzü nerede?” Üst, köşe, yanında ve ters gibi kelimeler, araştırmaların daha güçlü becerilerle ilişkilendirdiği mekânsal dilin ta kendisi.
• Önce o denesin. Bir parçayı uzatın ve bekleyin. Takılırsa parçayı onun yerine koymak yerine gideceği bölgeyi gösterin.
• Kenarlardan başlamak, biraz sonra. Çocuğunuz 16 parçayı yapabilir hâle gelince ona düz kenarları ve bunların nasıl bir çerçeve oluşturduğunu gösterin. Çoğu çocuğun öğrendiği ilk gerçek strateji budur.
• Sevdiklerini tekrarlayın. Aynı yapbozu yeniden yapmak üç yaşındaki bir çocuk için sıkıcı değildir; hızlanmanın yolu budur ve hızlanmak da harika hissettirir.

Jigsaw Puzzles bunu nasıl yapıyor?

Tiny Hands Play'deki Jigsaw Puzzles oyununda on iki resim ve beş boyut var: 4, 6, 9, 16 ve 24 parça. Küçük yapbozlarda parça, yerine kabaca bırakılsa bile tık diye oturur; böylece iki yaşındaki bir çocuk bile bitirir. Büyüklerde ise daha hassas yerleştirme gerekiyor. Tahtada yanlış yere bırakılan parça hayır der gibi başını sallar ve geri döner. Tahtanın altındaki silik resim parçaların nereye gideceğini gösterir ve göz düğmesiyle kapatılabilir. Yapboz bitince resim canlanır: içindeki dost nefes alır ve zıplar, sahnedeki şeyler de dokunulunca tepki verir. Süre yok, kaybetmek yok; bitirilen resimler bir onay işareti alır, böylece çocuğunuz ilerlemesini görebilir.

Gerçek yapbozlar da

Ekran kartonun yerini tutmaz. Tutamaklı, kalın ahşap yapbozlar küçük çocuklara, büyük parçalı yer yapbozları da yere yayılmayı seven okul öncesi çocuklara çok uygundur. Hafta sonu masada duran, acele etmeden birlikte yapılan bir yapboz, ekrandaki sürümün öğrettiği her şeyi öğretir; üstelik hayran hayran bakmak için masada bırakabileceğiniz bitmiş bir resmin keyfini de verir.