Spelletjes met een ontbrekende letter en de eerste spelling: waarom K_T beter werkt dan woorden overschrijven

Ergens tussen vier en zeven jaar gaat een kind van weten dát letters bestaan naar weten dat je met letters woorden spelt. Het is een van de grootste sprongen in het vroege leren, en een van de makkelijkste om te verpesten. Werkbladen met woorden om over te schrijven oefenen het handschrift; ze leren weinig over hoe woorden in elkaar zitten. Een ontbrekende letter wel.

De stappen naar spellen

Spellen is niet één vaardigheid, maar een reeks stappen die op elkaar voortbouwen:

1. Letters herkennen. Weten dat deze vorm een B is.
2. Letterklanken. Weten dat de B klinkt als /b/. Dit is klankonderwijs, en hier draait alles om.
3. Klanken in woorden horen. Merken dat ‘kat’ begint met /k/, een /a/ in het midden heeft en eindigt op /t/. Leerkrachten noemen dit fonemisch bewustzijn.
4. Klanken aan letters koppelen. K-A-T opschrijven voor de klanken die je hoorde.

Veel vierjarigen kennen een paar letternamen en een paar klanken, en zijn de rest nog aan het leren. Bij stap drie en vier begint de school, en daar kan een spel echt helpen.

Waarom de ontbrekende letter werkt

Laat een kind een plaatje van een kat zien en het woord K _ T, en er gebeurt iets heel specifieks in zijn hoofd. Het zegt ‘kat’ tegen zichzelf. Het hoort de middelste klank. Het zoekt de letter die die klank maakt. Dat zijn stap drie en vier, geoefend in drie seconden, met een plaatje als houvast voor de betekenis en de andere letters als steuntje.

Vergelijk dat met het woord KAT overschrijven van een kaartje: het kind kijkt, tekent na en hoeft nooit een klank te horen. Overschrijven oefent vooral het handschrift. Het vraagt veel minder van het oor van een kind dan een ontbrekende letter.

Met een ontbrekende letter kan een spel bovendien vriendelijk blijven. Er is één open plek, dus één beslissing, en het plaatje maakt het woord duidelijk. Het kind staart nooit naar een lege regel.

Zo speel je Spell It Out

Spell It Out laat een emoji zien met het bijbehorende woord waar één letter uit mist, en wacht. Op een laptop typt het kind de letter; op een tablet verschijnt een toetsenbord op het scherm en gebruikte letters worden grijs, zodat de keuze kleiner wordt als het gokt. Een goed antwoord vult het vakje met een belletje en glitters. Bij een fout antwoord verschijnt de juiste letter, gaat er een van de drie levens af en komt het volgende woord. Een reeks goede antwoorden levert grotere feestjes op, en het spel onthoudt de beste score.

Let op: het spel is in het Engels, dus de woorden zijn Engels. Ze beginnen bij drie letters (CAT, DOG, SUN, BUS) en worden langer. De ontbrekende letter verspringt, dus soms is het de eerste klank, soms de klinker in het midden, soms de laatste medeklinker, en zo komen alle drie de posities ongemerkt aan bod.

Spelen zonder dat het een toets wordt

Vierjarigen hebben een toets meteen door. Een paar manieren om het een spelletje te houden:

• Zeg het woord samen langzaam. ‘Kaaat. Wat zit er in het midden?’ Een woord uitrekken is een van de nuttigste dingen die een ouder kan doen voor de eerste spelling.
• Laat ze gokken. Bij een foute gok verschijnt de juiste letter en gaat het spel gewoon verder. Dat is een les, geen mislukking.
• Juich om de reeks, niet om de score. Vijf op rij levert glitters op; maak daar een feestje van.
• Stop bij de levens. Als de drie levens op zijn, eindigt de ronde met een vriendelijk kaartje. Dat is een prima moment om het voor vandaag te laten.
• Dek het plaatje af bij een zelfverzekerde zesjarige en lees het woord hardop voor. Nu spelt het kind alleen op het gehoor.

Over de spelling

De woordenlijst vermijdt woorden die in het Amerikaans en Brits Engels verschillend gespeld worden (color/colour, gray/grey), zodat een kind aan geen van beide kanten van de oceaan fout wordt gerekend voor een regionaal verschil. Er is bewust gekozen voor gewone zelfstandige naamwoorden met een regelmatige spelling; onregelmatige woorden zijn een andere les.

Hoe nu verder?

Een kind dat makkelijk een ontbrekende letter invult, is klaar om hele korte woorden op het gehoor te schrijven. Laat het bij zijn tekeningen opschrijven wat erop staat. De spelling zal wankel zijn, en dat is precies goed: wie ‘KAT’ schrijft voor cat, heeft elke klank gehoord en is nog maar één spellingregel verwijderd van de juiste spelling.