Leven in de vijver voor kinderen: koi, kikkers, libellen en lotusbloemen
Een vijver is een van de beste plekken om over de natuur te leren: klein genoeg om alles te zien, vol dieren die van vorm veranderen, zwemmen, springen en vliegen, en bedekt met water dat fascinerende dingen doet als je het aanraakt. Dit zijn de weetjes waar mijn dochter en ik het meest van genoten terwijl ik Zen Pond bouwde, plus een paar dingen om thuis te proberen.
Koi: de juwelen van de vijver
- Koi zijn karpers, gefokt om hun kleuren. Boeren in Japan begonnen zo’n tweehonderd jaar geleden met het fokken van kleurige karpers. De Japanse naam, nishikigoi, betekent ‘brokaatkarper’, naar de rijk gedessineerde stof.
- Ze kunnen heel oud worden. Met goede zorg worden veel koi 25 tot 35 jaar oud, dus een koi kan ouder zijn dan het kind dat hem voert.
- Ze hebben snorharen. Koi hebben twee paar kleine snorharen, baarddraden, in de mondhoeken, waarmee ze op de bodem naar voer voelen en proeven.
- Elk patroon heeft een naam. In Zen Pond kun je er een paar spotten: kohaku is wit met rode vlekken, showa is zwart met rood en wit, ogon is helemaal glanzend goud, en tancho is wit met één ronde rode stip op zijn kop, vernoemd naar de Chinese kraanvogel met zijn rode kruin.
- Ze komen naar boven als ze voer verwachten. Koi leren waar het voer in het water valt, en op die plek komen ze naar het oppervlak en doen ze hun bek open. Daarom komen de koi in Zen Pond terug en geven ze een ‘kusje’ op het water waar je het aanraakte.
Kikkers: twee levens in één
- Een kikker begint zijn leven als eitje in een klont gelei, kikkerdril. Daaruit komt een kikkervisje dat net als een vis door kieuwen ademt, langzaam pootjes krijgt, zijn staart verliest en als piepklein kikkertje aan land klimt.
- Kikkers ademen door hun huid en met hun longen. Daarom moet de huid van een kikker vochtig blijven, en daarom hebben kikkers schoon water nodig.
- Kikkers slikken met hun ogen. Als een kikker zijn eten doorslikt, trekt hij zijn ogen omlaag zijn kop in, en die helpen het eten door zijn keel te duwen.
- Kikkers zijn dol op waterleliebladeren, omdat dat een veilig, zonnig plekje is om te zitten en naar insecten uit te kijken, met water vlakbij om snel te ontsnappen. Raak de kikker in Zen Pond aan en je ziet die ontsnapping: één grote sprong en een plons.
Libellen: eeuwenoude acrobaten
- Hun familieleden zijn ouder dan de dinosaurussen. Zo’n 300 miljoen jaar geleden vlogen er reusachtige verwanten van de libel rond met vleugels zo breed als die van een duif.
- Een libel brengt het grootste deel van zijn leven onder water door. Hij komt uit het ei als larve die maanden, soms jaren in de vijver leeft, voordat hij langs een stengel omhoogklimt, zijn huid openbarst en als volwassen libel wegvliegt.
- Het zijn geweldige vliegers. Een libel kan op één plek blijven hangen, bliksemsnel van richting veranderen en zelfs achteruit vliegen. Zijn enorme ogen kijken bijna helemaal rond zijn kop.
Waterlelies en lotusbloemen
- Waterleliebladeren drijven, lotusbladeren staan rechtop. De bladeren van een waterlelie liggen plat op het water en hebben een inkeping. Lotusbladeren zijn rond zonder inkeping, en meestal staan ze op lange stelen boven het water uit.
- Lotusbladeren worden nooit nat. Water rolt er in ronde parels af en neemt het stof mee. Wetenschappers noemen dit het ‘lotuseffect’ en bootsen het na om zelfreinigende verf en stoffen te maken.
- Allebei groeien ze uit wortels in de modder op de bodem van de vijver, met lange stelen die naar het licht reiken.
- Een zoek-de-verschillen voor Zen Pond: in het spel zijn de drijvende bladeren waterleliebladeren met een inkeping, en daarop bloeien lotusachtige bloemen. In een echte vijver komen de bloemen en bladeren van verschillende planten. Ziet je kind wat wat is?
Water dat kunstjes doet
- Een rimpeling is een golf van energie die door het water beweegt. Het water zelf deint vooral op en neer als de kring voorbijkomt. Daarom wiegt een drijvend blad op zijn plek, in plaats van met de rimpeling mee te liften tot aan de rand.
- Rimpelingen kaatsen terug. Als een kring de rand van de vijver bereikt, kaatst hij terug, en twee rimpelingen kunnen dwars door elkaar heen gaan en gewoon verder lopen.
- Water breekt licht. Licht verandert van richting als het van lucht naar water gaat. Daarom lijkt een rietje in een glas geknakt, en daarom lijken de kiezels op de bodem van een vijver te wiebelen als het oppervlak beweegt.
- Rimpelingen schilderen met zonlicht. Gebogen rimpelingen bundelen het zonlicht tot heldere, wiebelige lijnen op de bodem van een vijver of zwembad. Je ziet ze glinsteren op de stenen in Zen Pond.
Dingen om thuis te proberen
- Een rimpelbak. Giet een laagje water in een bakplaat en laat er water in druppelen van een lepel. Probeer één druppel in het midden, dan twee tegelijk op verschillende plekken, en kijk hoe de kringen elkaar ontmoeten en kruisen. Een zaklamp die er van bovenaf op schijnt, laat de lichtpatronen op tafel zien.
- Het geknakte potlood. Zet een potlood in een doorzichtig glas water en kijk van opzij. Waar is het geknakt?
- Naar een vijver. Zoek in de lente naar kikkerdril, in de vroege zomer naar kikkervisjes en op warme dagen naar libellen. Kijk en luister, maar laat de dieren waar ze wonen. Met kleintjes blijft er bij water altijd een volwassene binnen handbereik.
- Teken een vijver van bovenaf. Eerst de kiezels, dan de vissen, dan de waterleliebladeren erbovenop. Een mooie manier om te praten over wat onder water is en wat erop drijft.
- Voer de vissen en tel dan. Tik in Zen Pond op de voerkom in de hoek en strooi een snufje voer: hoeveel koi komen er? Wie is er het eerst, de grote of de kleine?
Houdt je kind van de natuur, dan is Grace's Garden een rustige tuin om te laten groeien, en de gids over kleine werelden bouwen heeft ideeën om een eigen vijver op de keukentafel te maken.
